Sarmatyzm

Sarmata ? jaskrawy obraz polskiego szlachcica

sarmata4Gdzie, jak nie wśród polskiej szlachty o megalomańskich zapędach, miał sie pojawić mit o pochodzeniu od starożytnego, wielkiego rodu Sarmatów, dzielnych, walecznych, o prawym sercu? Kiedy, jak nie w okresie „złotej wolności szlacheckiej” miał zyskać popularność i rozkwitnąć na ogromną skalę, stając się ideologią całego szlacheckiego stanu? Polska historia pokazuje, jak wiele cech typowego szlachcica sarmaty można przenieść na charakterystykę naszego narodowego charakteru.

Nic więc dziwnego, że sarmatyzm tak szybko zakorzenił się wśród polskiej szlachty. Portret sarmaty wyróżnia go zdecydowanie na tle społeczeństwa okresu szesnastego i siedemnastego wieku. Cechuje go przede wszystkim bardzo silne przeświadczenie o narodowej potędze Rzeczypospolitej oraz ogromne przywiązanie do tradycji. Kultywowanie starych zwyczajów, religii przodków, sięganie po tradycyjne stroje. Sarmata żyje tradycją na co dzień. Jest poza tym patriotą, jakich mało. Bardzo aktywnie uczestniczy w życiu politycznym i społecznym, poprzez udział w sejmie, sejmikach, zajazdach, rokoszach. Wie, że mawpływ na losy swojego kraju i często z tego korzysta. Sarmacki patriotyzm idzie jednak bardzo często w stronę postaw ksenofobicznych. Negatywny stosunek do cudzoziemców i wszelkich zagranicznych nowinek ociera się wręcz o strach przed zburzeniem istniejącego w Polsce Szlacheckiej porządku politycznego. Nie da się ukryć, że okres „złotej wolności szlacheckiej” dał faktyczną władzę w ręce szlacheckiego stanu. W tym samym czasie na dworach europejskich rozkwitały idee absolutyzmu. O ile na początku sarmatyzm ma znaczenie pozytywne, wiąże się bowiem z takimi cechami, jak rycerskość, męstwo, odwaga czy szlachetność, o tyle w późniejszym okresie pojęcie sarmata jest raczej nacechowane negatywnie. Ogromna duma i pycha sprawia, że polski szlachcic sarmata żyje ponad stan. To jemu zawdzięczamy powiedzenie „zastaw się, a postaw się”. Pijaństwo, skłonność do bijatyk, prywata, zadufanie w sobie, przeświadczenie o własnej wyjątkowości idzie wśród polskiej szlachty w parze z okrutnym wykorzystywaniem chłopów. Nietolerancja przybiera ogromne rozmiary, a niechęć do wszystkiego, co nowe wiąże się z pogardą dla nauki oraz intelektualnym zacofaniem. (więcej…)

O polskim sarmatyźmie słów kilka

sarmata3Sarmaci to starożytny lud zamieszkujący niegdyś tereny między Dolną Wołgą, a Donem. To w nich staropolska szlachta upatrzyła sobie przodków, po których miała odziedziczyc rozliczne pozytywne cechy, takie jak ukochanie wolności, gościnność, szlachetność, odwagę i męstwo. W sarmatach rosła i dojrzewała wiara w szczególną pozycję oraz rolę, jaką powinna odegrać Rzeczpospolita w Europie.

Na tle otaczających ją krajów, w których w tym czasie kwitł absolutyzm, miała być miejscem poszanowania wolności i swobód obywatelskich. To, że swobody te dotyczyły jedynie stanu szlacheckiego, który w siedemnastowiecznej Polsce stanowił zaledwie siedem procent społeczeństwa, pomijano milczeniem. Wszak naród stanowiła szlachta, którą Bóg i historia postawiła w miejscu, w którym się znajdowała. Nieodłączne elementy polskiego sarmatyzmu to idee o charakterze republikańskim, a więc: poszanowanie praw, tolerancja religijna oraz samorządność. Ustrój Rzeczypospolitej traktowano, jako wręcz idealny. Sarmatyzm przejawiał się również w życiu codziennym i obyczajach. Sarmata cenił relacje towarzyskie i rodzinne. Przyjmowanie gości, rozliczne uczty, rozmowy były na porządku dziennym.Goszczono się z wyjątkowym przepychem. To w dobie sarmatyzmu swój początek ma powiedzenie „zastaw się, a postaw się”. (więcej…)

Sarmatyzm ? marzenie o wielkości

sarmata2Historia Europy, zwłaszcza u schyłku średniowiecza, bogata jest w zakorzenioną w społeczeństwach i mocno rozpowszechnianą wiarę w mitologiczne pochodzenie narodu. Wiarę, która miała dodawać rangi, świadczyć o znaczeniu i roli danego kraju. Nurt ten nie ominął również Polski. Prehistoryczny lud Sarmatów miał dać początek staropolskim sarmatom. Mit ten ugruntował się wśród polskiej szlachty w szesnastym i siedemnastym wieku.

Był mocno pielęgnowany, bo wzmacniał, nie tylko wiarę w szczególną rolę Rzeczypospolitej, jako narodu, ale również przyczyniał się do integracji i umocnienia stanu szlacheckiego. Polski Sarmata to bowiem szlachcic. Człowiek o ogromnym poczuciu własnej godności i wolności. „Złota wolność szlachecka” to określenie, które mówi samo za siebie. Przywileje stanu szlacheckiego rosną, szlachta właściwie rządzi krajem. To ona decyduje o wyborze króla, bez niej nie mogą być ustanowione żadne prawa, bez niej król nie może wypowiedzieć wojny czy zawrzeć pokoju. Liberum veto, wolna elekcja to tylko jedne z licznych przykładów szlacheckich przywilejów stanowych. Nic dziwnego, że rośnie i umacnia się poczucie wartości szlachcica sarmaty. Powiedzenie, iż „szlachcic na zagrodzie, równy wojewodzie” nie jest przypadkowe. Megalomania jest nieodłączną cechą przedstawicieli polskiej szlachty. Wiara we własną wyjątkowość i mitologiczne pochodzenie łączy się z ogromną niechęcią do wszystkiego, co nowe, obce. Następuje więc bardzo drastyczne zamkniecie się na wszelkie wpływy z Europy. Polski szlachcic obawia się idei absolutyzmu, którego rozkwit w tym czasie przeżywa Zachodnia Europa. Widzi w nim zagrożenie dla swojej wolności. Krytyka wszystkiego, co obce jest więc wszechobecna. (więcej…)

Polski sarmatyzm i jego podstawowe idee

sarmataIdeologia polskiego sarmatyzmu ma głęboki związek z mitem o pochodzeniu narodów słowiańskich, w tym również Polaków od plemienia Sarmatów, którzy mieli w pierwszych latach naszej ery zamieszkiwać tereny dzisiejszej Ukrainy. Sarmatyzm upowszechnił się najmocniej w siedemnastym wieku. Szlachta polska bardzo ochoczo przyjęła mit o swoim wyjątkowym pochodzeniu.

Wynikało to przede wszystkim z jej faktycznej władzy oraz ogromnej liczby przywilejów, które zapewnił sobie stan szlachecki. Mimo, że odsetek szlachty w społeczeństwie pod koniec szesnastego wieku stanowił zaledwie siedem procent, jej rola i wpływ na losy państwa była ogromna. Stan szlachecki, mimo tego, że był dosyć zróżnicowany pod względem ekonomicznym, to jednak ideologicznie zawsze stanowił zwarty monolit. Status ekonomiczny dzielił polską szlachtę, ale łączyły ją bardzo mocno czynniki ideologiczne, między innymi liberum veto, wolna elekcja, przywileje szlacheckie, a ponad to rodzaj posiadanego wykształcenia czy zakorzeniona u tego stanu niechęć do wszelkich przejawów absolutyzmu, który godził w poczucie szlacheckiej wolności. W siedemnastowiecznej Polsce król był mocno uzależniony od stanu szlacheckiego, który de facto sprawował władzę. To szlachta decydowała o stanowionych prawach, wojnie i zawieranych traktatach pokojowych. To od niej zależał nawet wybór samego władcy. Nic dziwnego, że stan szlachecki bronił mocno swoich przywilejów i, aby je zachować, integrował się pod względem mentalnym i kulturowym. (więcej…)